تبلیغات
نماز و جوان - پیوند زكات و نماز در آیات قران

پیوند زكات و نماز در آیات قران


پیوند زكات و نماز در آیات قران
زكات یكى از واجبات دین مبین اسلام است كه در واقع آزمونى مالى و وسیله‏ اى براى طهارت مادى و معنوى مسلمانان و ابزارى در جهت رفع و ریشه كن كردن فقر در جامعه اسلامى می ‏باشد.

زیباساز
به گزارش شفقنا، محمد سهیل بهرام‏ نسب‏ در شماره ی 38-39 فصلنامه ی جهاد اسلامی نوشت: در قرآن كریم واژه زكات در 32 آیه ذكر شده است و در بسیارى از روایات معصومان‏علیهم السلام‏از این واجب الهى سخن به میان آمده است كه همگى حكایت از اهمیت حیاتى زكات در برنامه اقتصادى، فرهنگى و تربیتى اسلام دارد.

آنچه در این میان قابل دقت و توجه مى‏باشد این است كه در 27 آیه از 32 آیه یاد شده، واژه «زكات» در كنار واژه «صلاة» ذكر شده است و در روایات نیز این پیوستگى دیده مى‏شود.

در این نوشتار بر آنیم كه این پیوستگى را مورد بررسى و تحلیل اجمالى قرار دهیم و با كمك آیات و روایات، چگونگى پیوند زكات با نماز و حكمت آن را تبیین كنیم.

در آغاز لازم است به تاریخچه پیوستگى زكات با نماز در ادیان سابق اشاره‏اى كنیم.

پیوستگى زكات با نماز در ادیان سابق‏

تأكید بر پیوستگى زكات با نماز، تنها در دین مبین اسلام مطرح نبوده است، بلكه در ادیان سابق نیز بر این پیوستگى تأكید شده و فریضه زكات در كنار فریضه نماز، مطرح شده است. با نگاهى به آیات ذیل به خوبى این مدعا قابل اثبات است.

1 - آیات 71 تا 73 سوره مبارك انبیاء:

«و نجّیناه و لوطاً الى الارض التى باركنا فیها للعالمین و وَهبنا لهُ اسحاق و یعقوب نافلة و كُلاً جعلنا صالحین و جعلناهم ائمة یهدون بأمرنا و أوحینا الیهم فعل الخیرات و اقام الصلوة و ایتاء الزكوة و كانوا لنا عابدین»

«و او (ابراهیم) و لوط را [براى رفتن‏] به سوى آن سرزمینى كه براى جهانیان در آن بركت نهاده بودیم، رهانیدیم و اسحاق و یعقوب را [به عنوان نعمتى‏] افزون به او بخشودیم و همه را از شایستگان قرار دادیم و آنان را پیشوایانى قرار دادیم كه به فرمان ما هدایت مى‏كردند، و به ایشان انجام دادن كارهاى نیك و بر پا داشتن نماز و دادن زكات را وحى كردیم و آنان پرستنده ما بودند.»

آیات فوق به این نكته اشاره دارد كه زكات در كنار نماز از برنامه‏هاى هدایتى در برنامه پیامبران بزرگى چون لوط، ابراهیم، اسحاق، و یعقوب‏علیهم السلام‏بوده است و آنان از سوى خدا مأمور بوده‏اند كه دستور الهى اداى زكات و اقامه نماز را به بندگان خدا ابلاغ نمایند.

2 - آیات 30 و 31 سوره مبارك مریم:

«قال انّى عبدالله ءاتانىَ الكتاب و جَعَلَنى نبیّاً و جَعَلَنى مباركاً أین ما كنتُ و أوصانى بالصّلوة و الزكوة ما دُمتُ حیّاً»

«[حضرت عیسى در گهواره‏] گفت: منم بنده خدا، به من كتاب داده و مرا پیامبر قرار داده است و هر جا كه باشم مرا با بركت ساخته و تا زنده‏ام به نماز و زكات سفارش كرده است.»

3 - آیات 54 و 55 سوره مبارك مریم:

«و اذكُر فى الكتاب اسماعیل انّه كانَ صادقَ الوعد و كان رسولاً نبیّاً و كان یأمُرُ أهله بالصّلوة و الزّكوة و كان عند ربّه مرضیّاً»

«و در این كتاب از اسماعیل یاد كن؛ زیرا كه او درست وعده و فرستاده‏اى پیامبر بود و خاندان خود را به نماز و زكات فرمان مى‏داد و همواره نزد پروردگارش پسندیده [رفتار] بود.»(1)

 

پیوستگى زكات با نماز در قرآن‏

در قرآن كریم چنان كه گفته شد، 27 آیه در این باره وجود دارد كه در این جا پس از ذكر نشانى آیات، به شرح و تفسیر برخى از آنها خواهیم پرداخت.

آیات یاد شده عبارتند از: سوره بقره آیه 43، 83، 110، 177، 277 ؛ سوره نساء آیه 77، 162 ؛ سوره مائده آیه 12، 55 ؛ سوره توبه آیه 5، 11، 18، 71 ؛ سوره مریم آیه 31، 55 ؛ سوره انبیاء آیه 73 ؛ سوره حج آیه 41، 78 ؛ سوره مؤمنون آیه 4 ؛ سوره نور آیه 37، 56 ؛ سوره نمل آیه 3 ؛ سوره لقمان آیه 4 ؛ سوره احزاب آیه 33 ؛ سوره مجادله آیه 13 ؛ سوره مزمل آیه 20 ؛ سوره بیّنه آیه 5.

در هر یك از این آیات شریف واژه «زكات» در كنار واژه «صلاة» آمده است كه دلالت بر وجود پیوندى عمیق بین این دو ركن ركین دارد.

 

آیه نخست:

«و اقیموا الصّلوة و آتوا الزكوة و ما تُقدّموا لانفسكم مِن خیرٍ تجدوهُ عندالله انّ الله بما تعملون بصیرٌ»(2)

«و نماز به پا دارید و زكات بدهید؛ و هرگونه نیكى كه براى خویش از پیش فرستید، آن را نزد خدا باز خواهد یافت، آرى خدا به آنچه مى‏كنید بیناست»

در تفسیر نمونه ذیل این آیه شریف آمده است:

«این آیه، به مؤمنان دو دستور مهم و سازنده مى‏دهد؛ یكى در مورد نماز كه رابطه محكمى بین انسان و خدا ایجاد مى‏كند و دیگرى زكات كه رمز همبستگیهاى اجتماعى است و این هر دو براى پیروز شدن بر دشمن [در كنار یكدیگر] لازم است؛ زیرا با این دو مهم، روح و جسم مؤمنان نیرومند مى‏شود.»(3)

 

آیه دوم:

«و اقیموا الصلوة و ءاتوُا الزكوة و اركعوا مَعَ الراكعین»(4)

«و نماز را برپا دارید و زكات را بدهید و با ركوع كنندگان ركوع كنید.»

در تفسیر گران سنگ «تسنیم» ذیل آیه شریف فوق به چند نكته اشاره شده است:

«1 - كاربرد عنوان "ایتاء" و تعبیر جمع "آتوُا" در امر به پرداخت زكات، براى تذكر به احیاى این واجب اجتماعى و مرتفع ساختن فقر عمومى در سطح جامعه است. البته مقصود اصیل از ایجاب زكات، تحصیل طهارت روح و اعتلاى جان بشرى است و گرنه تأمین هزینه مستمندان، به خوبى مقدور خداست.

در این آیه، نخست به نماز كه اولین جلوه عبادى ایمان و بهترین وسیله رابطه عبد و مولاست اشاره مى‏كند: "و اقیموا الصلوة" و سپس به زكات كه برترین واجب مالى و اجتماعى اسلام است و سبب رابطه عبد با خلق خدا مى‏باشد امر مى‏كند: "و ءاتوُا الزّكوة".

2 - كمال واقعى انسان از منظر قرآن كریم، در جمع سالم بین حُسن فاعلى و حُسن فعلى است؛ یعنى روح، معتقد و متخلّق به اخلاق و بدن اشتغال به امتثال. از این جمع سالم، گاهى به «ایمان و عمل صالح» یاد مى‏شود كه در بسیارى از آیات به صورت شرط لازم براى رهایى از كیفر تلخ و نیل به پاداش شیرین معاد بیان شده است؛ و گاهى بعد از ذكر ایمان، از نماز و زكات كه شاخص‏ترین نمونه عمل صالح است سخن به میان مى‏آید.

آنچه در آیه مورد بحث مطرح است از همین سنخ است كه پس از ترغیب به حُسن فاعلى؛ یعنى ایمان به معارف الهى و مآثر آسمانى - در آیه 42 - تشویق به حُسن فعلى یعنى تحكیم پیوند عملى با خدا (نماز) و توثیق ارتباط اقتصادى با مستمندان (زكات) و حفظ وحدت و شكوه امت اسلامى در نماز جماعت و مانند آن دارد.(5)

3 - فرمان به اداى زكات پس از فرمان به نماز از این روست كه نماز گزارى كه با برپایى نماز با خداى مُنعم ارتباط برقرار كرد و به او تقرب جست، از خلق خدا كه «عیال الله» هستند غافل نمى‏شود؛ لازمه عدم غفلت از خلق، رفع مشكلات آنان و از جمله برطرف كردن فقر و نیازهاى مادى و اقتصادى است كه با پرداخت زكات و انفاقهاى مالى رفع مى‏شود.(6)

4 - در بحث روایى در این تفسیر شریف، روایتى مربوط به این آیه شریفه آمده است كه در شرح روایت به خوبى پیوستگىِ زكات با نماز مورد بررسى قرار گرفته است:

«عن الرضاعلیه السلام: انّ الله عزوجل اَمَرَ بثلاثةٍ یقرنُ بها ثلاثة، اَمَرَ بالصّلوة و الزكوة فمن صلّى و لم یُزَكّ لم تُقبل صلاتُه...»(7)

«خداوند عزوجل به سه چیز - كه سه چیز دیگر قرین و عِدل آنهاست - امر فرموده است: امر به نماز و زكات كرده، پس هر كس نماز بخواند و زكات ندهد نمازش قبول نمى‏شود...»

توضیح این كه اگر چه از لحاظ بحثهاى جزیى و موردى هر كدام از نماز و زكات، واجب مستقل است و هیچ ارتباط وضعى از لحاظ صحت و فساد بین آنها برقرار نیست، ولى از نظر جامع نگرى و وحدت مكتب اسلام و پیوند ناگسستنى بین عناصر محورى دین، بین نماز و زكات و سایر اركان اصیل اسلامى ارتباط عمیق و عریق برقرار است؛ زیرا رسول اكرم‏صلى الله علیه وآله، اسلام را همچون بنیان مرصوصى دانست كه داراى پایه‏هاى متعدد است و یكى از آن اركان، نماز و دیگرى زكات است: «بُنىَ الاسلامُ على خَمس، شهادة ان لا اله الا اللّه و أنّ محمداً رسولُ الله و اقام الصّلوة و ایتاء الزّكوة و حجّ البیت و صومِ رمضان»(8)؛

«اسلام بر پنج پایه استوار شده است: گواهى دادن بر یگانگى الله و رسالت محمدصلى الله علیه وآله‏و اقامه نماز و دادن زكات و حج خانه خدا و روزه رمضان».

بنابر این ترك زكات به منزله ویران كردن یكى از پایه‏هاى اسلام است؛ در نتیجه تارك زكات، اسلام راستین را از دست داده و نماز چنین كسى مقبول كامل نیست.»(9)

 

آیه سوم:

«ألم تَرَ الى الذین قیلَ لَهُم كُفُّوا أیدیَكم و أقیموا الصّلوة و ءاتوا الزّكاة فلمّا كُتبَ علیهمُ القتالُ اذا فریقٌ منهم یَخشَونَ النّاسَ كخشیة اللّه أو أشَدَّ خَشیَةً...»(10)

«آیا ندیدى كسانى را كه به آنان گفته شد: [فعلاً] دست [از جنگ‏] بدارید و نماز را برپا كنید و زكات بدهید، و [لى‏] همین كه كارزار بر آنان مقرر شد، به ناگاه گروهى از آنان از مردم [= مشركان مكه‏] ترسیدند مانند ترس از خدا یا ترسى سخت‏تر....»

در تفسیر نمونه ذیل این آیه شریف آمده است:

«درباره این آیه ممكن است این سئوال پیش آید كه چرا از میان تمام دستورات اسلامى تنها مسئله نماز و زكات ذكر شده است در حالى كه دستورات اسلام منحصر به اینها نیست؟

در پاسخ مى‏گوییم كه نماز رمز پیوند با خدا و زكات رمز پیوند با خلق خداست؛ بنابر این منظور این است كه به مسلمانان دستور داده شده با برقرارى پیوند محكم با خداوند و پیوند محكم با بندگان خدا، جسم و جان خود و اجتماع خویش را آماده براى جهاد كنند و به اصطلاح، خودسازى كنند و مسلماً هر جهادى بدون آمادگیهاى روحى و جسمى افراد و بدون پیوندهاى محكم اجتماعى محكوم به شكست است.

مسلمان در پرتو نماز و نیایش با خدا ایمان خود را محكم و روحیه خویش را پرورش مى‏دهد و آماده هرگونه فداكارى و از خود گذشتگى مى‏شود و با زكات شكافهاى اجتماعى پر شده و تهیه نفرات آزموده و ابزار جنگى - كه زكات یك پشتوانه اقتصادى براى تهیه آنها مى‏باشد - بهبود مى‏یابد و به هنگام صدور فرمان جهاد آمادگى كافى براى مبارزه با دشمن خواهند داشت.»(11)

 

آیه چهارم:

«فاذا انسَلَخَ الاشهُرُ الحُرُم فاقتُلُوا المشركین حیثُ وَجدتُموهم و خُذوهم و احصُرُوهُم و اقعُدوا لَهُم كلّ مَرصدٍ فان تابوا و أقاموا الصّلوة و ءاتُوا الزّكوة فخَلّوا سبیلهم انّ الله غفورٌ رحیمٌ»(12)

«پس چون ماههاى حرام سپرى شد، مشركان را هر كجا یافتید بكُشید و آنان را دستگیر كنید و به محاصره درآورید و در هر كمینگاهى به كمین آنان بنشینید؛ پس اگر توبه كردند و نماز بر پا داشتند و زكات دادند، راه برایشان گشاده گردانید، كه خداوند آمرزنده مهربان است.»

در تفسیر نمونه ذیل این آیه شریف این سئوال به مناسبت آیه مطرح شده است كه آیا نماز و زكات شرط اسلام است؟ در پاسخ به این سئوال آمده است:

«از آیات فوق در ابتداى نظر چنین استفاده مى‏شود كه براى قبول توبه بت‏پرستان اداء نماز و زكات نیز لازم است و به همین دلیل برخى فقهاى اهل سنت ترك نماز را دلیل بر كفر گرفته‏اند.

ولى حق این است كه منظور از ذكر این دو دستور بزرگ اسلامى، آن باشد كه در تمام مواردى كه ادعاى اسلام، مشكوك به نظر برسد - همان گونه كه در مورد بت‏پرستان آن روز غالباً چنین بود - انجام این دو وظیفه بزرگ اسلامى را به عنوان نشانه براى اسلام آنها قرار دهند، و یا این كه منظور این است كه آنها نماز و زكات را به عنوان دو قانون الهى بپذیرند و به آن گردن نهند و به رسمیت بشناسند، هر چند از نظر عمل در كار آنها قصور باشد؛ زیرا دلایل فراوان داریم كه تنها با ترك نماز و یا زكات انسان در صف كفار قرار نمى‏گیرد، هر چند اسلام او بسیار ناقص است.

البته اگر ترك زكات به عنوان قیام بر ضد حكومت اسلامى باشد سبب كفر خواهد بود.»(13)

در تفسیر نور نیز پیام این آیه این گونه بیان شده است:

«توبه از شرك، ایمان است و نشانه توبه واقعى، نماز و زكات است.»(14)

 

آیه پنجم:

«فان تابوا و أقاموا الصلوة و ءاتوا الزكوة فاخوانُكم فى الدین و نُفَصّل الایات لقوم یعلمون»(15)

«پس اگر توبه كنند و نماز برپا دارند و زكات دهند، در این صورت برادران دینى شما مى‏باشند و ما آیات [خود] را براى گروهى كه مى‏دانند به تفصیل بیان مى‏كنیم.»

در تفسیر «المیزان» در ذیل این آیه شریف آمده است:

«مراد از توبه، به دلالت سیاق، این است كه به سوى ایمان به خدا و آیات او برگردند و به همین جهت به صرف توبه اكتفا نكرده و مسئله به پا داشتن نماز را كه از روشن‏ترین مظاهر عبادت خدا و هم چنین زكات را كه از قوى‏ترین اركان جامعه دینى است به آن اضافه كرد و این دو را به عنوان نمونه و اشاره به همه وظایف دینى كه در تمامیت ایمان به آیات خدا دخالت دارند ذكر كرد.»(16)

در تفسیر نور نیز براى این آیه پیامهایى بیان شده است:

1 - «آنان كه تارك نماز و زكاتند، برادران دینى ما نیستند؛

2 - شرط ورود به دایره اخوّت دینى، نماز و زكات است؛

3 - آنان كه تا دیروز واجب‏القتل بودند، در سایه توبه و نماز و زكات، حقوق برابر با مسلمانان مى‏یابند.»(17)

 

آیه ششم:

«انّما یعمُرُ مساجد الله مَن ءامَنَ بالله و الیوم الاخر و أقام الصّلوة و ءاتى الزّكوة و لم یخش الا الله فعسى أولئك أن یكونوا من المهتدین»(18)

«مساجد خدا را تنها كسانى آباد مى‏كنند كه به خدا و روز واپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زكات داده و جز از خدا نترسیده‏اند، پس امید است كه اینان از راه یافتگان باشند.»

در تفسیر نمونه ذیل این آیه شریف آمده است:

«أقام الصلوة و آتى الزكوة در این آیه یعنى ایمان آن شخص به خدا و روز قیامت تنها در مرحله ادعا نباشد، بلكه با اعمال پاكش آن را تأیید كند؛ هم پیوندش با خدا محكم باشد و نماز را به درستى انجام دهد و هم پیوندش با خلق خدا و زكات را بپردازد.»(19)

آیه هفتم:

«و المؤمنون و المؤمناتُ بعضُهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهَون عن المنكر و یُقیمون الصلوة و یُؤتون الزّكوة و یُطیعون الله و رسوله أولئك سَیَرحَمُهُمُ الله ان الله عزیز حكیم»(20)

«و مردان و زنان با ایمان، دوستان یكدیگرند، كه به كارهاى پسندیده وا مى‏دارند، و از كارهاى ناپسند باز مى‏دارند و نماز را برپا مى‏كنند و زكات مى‏دهند و از خدا و پیامبرش فرمان مى‏برند. آنانند كه خدا به زودى مشمول رحمتشان قرار خواهد داد، كه خدا توانا و حكیم است.»

در تفسیر نمونه آمده است:

«در این آیه به ذكر نشانه‏هاى مؤمنین در مقایسه با منافقان پرداخته و بیان مى‏كند كه مؤمنین بر خلاف منافقان كه خدا را فراموش كرده بودند، "نماز را برپا مى‏دارند" و بر خلاف منافقان كه افرادى بخیل هستند، بخشى از اموال خویش را در راه خدا مى‏دهند "و زكات اموال خویش را مى‏پردازند".»(21)

آیه هشتم:

«و جعلنى مُباركاً أین ما كُنتُ و أوصانى بالصّلوة و الزّكوة ما دُمتُ حیّاً»(22)

«و [حضرت عیسى در گهواره فرمود:] هر جا كه باشم [خدا] مرا با بركت ساخته و تا زنده‏ام به نماز و زكات سفارش كرده است.»

در تفسیر نمونه آمده است:

«در این آیه حضرت عیسى از میان تمام برنامه‏ها، بر توصیه پروردگار به نماز و زكات تكیه مى‏كند و این به سبب اهمیت فوق‏العاده این دو برنامه است كه این دو رمز ارتباط با خالق و خلق است و از یك نظر همه برنامه‏هاى مذهبى را مى‏توان در آن خلاصه كرد؛ چرا كه بخشى از آنها پیوند انسان را با خلق و بخشى پیوند انسان را با خالق مشخص مى‏كند.»(23)

 

آیه نهم:

«رجال لا تلهیهم تجارة و لا بیع عن ذكرِ الله و اقامِ الصّلوة و ایتاء الزّكوة یخافون یوماً تتقلّبُ فیه القلوبُ و الابصار»(24)

«مردانى كه نه تجارت و نه داد و ستدى آنان را از یاد خدا و بر پا داشتن نماز و دادن زكات، به خود مشغول نمى‏دارد، و از روزى كه دلها و دیده‏ها در آن زیر و رو مى‏شود مى‏هراسند.»

علامه طباطبایى در ذیل این آیه شریف نوشته است:

«مراد از اقامه نماز و ایتاء زكات، آوردن همه اعمال صالحه است كه خداى تعالى بندگان را به آنها مأمور كرده كه در زندگى دنیایشان انجام دهند؛ اقامه نماز، وظایف عبودیت براى خداى سبحان را ممثّل مى‏كند و ایتاء زكات وظایف او را نسبت به خلق ممثّل مى‏سازد؛ چون نماز و زكات هر یك در باب خود ركنى هستند.»(25)

 

آیه دهم:

«و أقیموا الصّلوة و ءاتوا الزّكوة و أطیعوا الرّسول لعلّكم تُرحمون»(26)

«و نماز را برپا كنید و زكات را بدهید و پیامبر [خدا] را فرمان برید تا مورد رحمت قرار گیرید.»

علامه طباطبایى درباره این آیه نوشته است:

«اگر از میان همه وظایف (تكالیف) تنها نماز و زكات را یادآورى كرده براى این است كه این دو تكلیف در میان تكالیف راجعه به خدا و خلق به منزله ركن است.»(27)

 

اشاره‏

با توجه به آنچه در تفسیر این آیات ذكر شد معلوم گردید كه اولاً بین نماز و زكات رابطه‏اى عمیق وجود دارد؛ ثانیاً به تناسب موضوع و شأن نزول هر آیه، بُعدى از همبستگى بین این دو فریضه و ویژگى‏اى از ویژگیهاى هر كدام قابل استفاده و نتیجه‏گیرى است.

 

پیوستگى زكات با نماز در روایات‏

در كلمات معصومان‏علیهم السلام‏ذكر زكات در كنار نماز و سخن از ارتباط میان آن دو، در پاره‏اى از روایات آمده است؛ البته این مسئله در احادیث مذكور با تعابیر مختلفى مطرح شده است كه در این بخش برخى از آنها را مرور مى‏كنیم:

1 - در تفسیر على بن ابراهیم(28) (منسوب به امام حسن عسكرى‏علیه السلام) روایتى جامع و كامل در این موضوع آمده است كه ترجمه آن را تقدیم مى‏كنیم:

«...اما زكات؛ پس پیامبرصلى الله علیه وآله‏[درباره آن‏] فرمود: هر كس زكات [مال خود] را به مستحق بدهد و نماز را با حدود و شرایطش به جا آورد و به این دو (نماز و زكات) چیزى از گناهان كه آن دو را باطل كند، ملحق نكند، در روز قیامت در حالى وارد محشر مى‏شود كه تمام حاضرین در عرصات قیامت به حال او غبطه مى‏خورند تا این كه نسیم بهشتى او را تا بالاترین غرفه‏ها و تالارهاى بهشت، به محضر محمد و خاندان طیبین و طاهرین آن حضرت - كه این شخص آنها را دوست مى‏داشته - بالا مى‏برد.

هر كس كه نسبت به زكات مالش بخل بورزد و [لى‏] نمازش را به جا آورد، نمازش نگاه داشته مى‏شود و به آسمان نمى‏رود تا وقتى كه زكات مالش بیاید، پس اگر زكات را داد، آن زكات، به صورت راهوارترین اسبها براى حمل نمازش در مى‏آید و نماز را تا ساق عرش با خود مى‏برد و حمل مى‏كند؛ پس خداوند عزوجل [خطاب به آن شخص‏] مى‏فرماید:

در بهشت [با این مركب‏] سیر كن و تا روز قیامت در آن بتاز پس تا هر كجا كه تاختن تو به آن منتهى شد، همه آن و راست و چپ آن براى توست؛ پس آن اسب شروع به تاختن مى‏كند به طورى كه در هر روز در یك چشم به هم زدن با هر پَرش و جهش مسافت یك سال را طى مى‏كند تا این كه به جایى كه خداوند تعالى مى‏خواهد منتهى مى‏شود.

پس همه آن مقدار طى شده و مثل آن مقدار از جهت راست آن و چپ آن و مقابل آن و پشت آن و بالاى آن و زیر آن، براى آن شخص است. و [لى‏] اگر نسبت به زكاتش بخل بورزد و آن را پرداخت نكند، امر مى‏شود [به ملائكه كه نمازش را به او برگردانند ]پس نماز به آن شخص برگردانده مى‏شود و نمازش در هم پیچیده مى‏شود همچنان كه لباس كهنه را مى‏پیچند و آن را به صورت آن فرد مى‏زنند و [به او ]گفته مى‏شود: اى بنده خدا! این نماز بدون زكات به چه دردت مى‏خورد!»

 

2 - در پاره‏اى از روایات از نمازى كه به همراهش زكات نباشد به نماز غیر مقبول یا ناقص تعبیر شده است كه در اینجا به نقل چند روایت در این باره مى‏پردازیم.

روایت اول: پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله‏فرمود:

«لا یَقبَلُ اللهُ عزوجلّ صلاةَ رجلٍ لا یُؤدّى الزكاة حتى یَجمَعَهُما فانّ الله عزوجل قد جَمعَهُما فلا تُفَرّقوا بینهما»(29)

«خداوند عزوجل نماز كسى را كه زكات ندهد قبول نمى‏كند تا وقتى كه میان آن دو جمع كند؛ زیرا خداوند آن دو را جمع كرده است، پس میان آن دو جدایى میندازید.»

روایت دوم: امام رضاعلیه السلام‏فرمود:

«انّ الله عزوجل اَمَرَ بثلاثة مقرونٍ بها ثلاثةٌ اخرى؛ أمَرَ بالصلاة و الزكاة، فَمن صلّى و لم یُزَكّ لم تُقبَل منه صلاته...»(30)

«خداى عزوجل به سه چیز فرمان داده كه هر یك از آنها با چیز دیگرى پیوسته و قرین است، به نماز و زكات [در كنار هم ]فرمان داد پس كسى كه نماز بخواند و زكات ندهد نمازش پذیرفته نیست...»

روایت سوم: امام صادق‏علیه السلام‏فرمود:

«لا صلاة لمَن لا زكاة له و لا زكاة لمَن لا ورعَ له»(31)

«كسى كه زكات ندهد نمازش بى حاصل است و كسى كه ورع نداشته باشد زكاتش پذیرفته نیست.»

3 - اخراج نمازگزار بى زكات از مسجد.

امام صادق‏علیه السلام‏فرمود:

«بینا رسول الله‏صلى الله علیه وآله‏فى المسجد اذ قال قُم یا فلان قُم یا فلان حتى أخرجَ خمسةَ نفر فقال: اخرجوا من مسجدنا لا تُصَلّوا منه و انتم لا تزكّون»(32)

«پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله‏در مسجد حضور داشت كه خطاب به چند نفر فرمود: اى فلان بلند شو! اى فلان بلند شو! تا این كه پنج نفر را از مسجد بیرون كرد. سپس فرمود: از مسجد ما بیرون روید و در آن نماز نخوانید؛ زیرا شما زكات نمى‏دهید.»

شاید بتوان این استفاده را از روایت كرد كه نمازگزارى كه اهل زكات نباشد باید از اجتماعات مسلمین طرد شود؛ زیرا این شخص دینى ناقص و روشى ناصحیح دارد و براى اجتماع مسلمین مضرّ است.

 

برآیند این پیوند

1 - این كه قرآن كریم زكات را عِدل و قرین نماز قرار داده است معلوم مى‏شود كه اگر نماز ستون دین است پس زكات هم ستون دین است؛ اگر نماز بهترین اعمال است، زكات هم چنین است و اگر نماز وسیله تقرب الى الله است زكات نیز سبب تقرب است.(33)

2 - پیوستگى نماز و زكات در آیات و روایات از ارتباط عمیق بین زندگى عبادى و زندگى اقتصادى در اسلام حكایت مى‏كند و نیز حكایت از این دارد كه انفاق و بخشش مال نقش والایى در تكامل روحى انسان دارد.(34)

3 - ارتباطى قوى و مستحكم بین تقرب الى الله و عبادت خدا و بذل مال به منظور نابودى فقر از جامعه وجود دارد. زندگى اسلامى زندگى یكپارچه‏اى است كه اجزاء آن از همدیگر جدا نیست؛ از این رو است كه نماز با زكات قبول مى‏شود و ایمان و یقین با ادا كردن زكات شناخته مى‏شود؛ پس ایمان به خداى تعالى، همچنان كه مؤمنین را به خضوع در برابر پروردگار جهانیان با ركوع و سجود و تضرّع فرا مى‏خواند، به همان گونه آنان را به مبارزه با فقر و رسیدگى به محرومین دعوت مى‏كند.(35)

4 - نماز یك عبادت روحى و زكات یك عبادت مالى است و هر كس بتواند براى جلب رضایت خدا به پرداخت زكات موفق شود؛ از خود گذشتن در راه خدا براى او امرى آسان خواهد بود.(36)

5 - تكیه بر دو ركن نماز و زكات، بیان این واقعیت است كه مسلمان شایسته است هم با خدا ارتباطى عاشقانه و صمیمى داشته باشد و هم در رابطه با مردم بى تفاوت نبوده و وظایف واجب و مستحب مالى خود را انجام دهد و به فكر محرومان جامعه باشد.

در قرآن اقامه نماز و پرداخت زكات به عنوان محك ایمان و اخلاص برشمرده شده است و این دو در حقیقت اولین گام وفادارى به دین معرفى شده‏اند چنان كه قرآن مى‏فرماید:

«و أقیموا الصلاة و آتوا الزكوة و اركعوا مع الراكعین»(37)

«نماز به پا دارید و زكات بپردازید و همراه ركوع كنندگان ركوع كنید.»

پس روشن مى‏شود كه یاد خدا همراه با توجه به خلق خداست و پرواز روح همراه با امداد جسم است.

اگر كمك به محرومان همراه با نماز و رابطه با خدا باشد مفید است؛ وگرنه همراه با منت و استعمار خواهد بود و سر از برده كشى در خواهد آورد.(38)

6 - در «زكات» اسرارى وجود دارد كه در نماز هم موجود است، از جمله:

الف. در زكات به فقرا و محرومین كمك مادى مى‏شود؛ در نماز براى آنان و همه مسلمین دعا مى‏شود؛

ب. در زكات، مال انسان پاكیزه مى‏شود؛ در نماز قلب او؛

ج. پرداخت زكات شكر مالى است؛ اقامه نماز، شكر جانى و بدنى است؛

د. با دادن زكات، صفت بخل از انسان دور مى‏شود؛ با خواندن نماز صفت تكبّر سركوب مى‏شود؛

ه . زكات حافظ مال است؛ نماز حافظ همه اعمال است؛

و. زكات سرمایه فقیران است؛ نماز سرمایه عابدان است؛

ى. زكات دهنده دوست دارد مالش بركت كند و زیاد شود، نمازگزار هم به دنبال پاداشهاى بسیار است.(39)

7 - برخى از مفسّران گفته‏اند كه «الصلوة تبلغك باب الملك و الصدقة تدخلك علیه»؛ یعنى نماز تو را به باب مَلَك مى‏رساند و زكات سبب وارد شدن بر مَلَك است.(40)

d در جمع بندى باید گفت اگر چه زكات، عبادتى مالى است و در ظاهر جنبه مادى دارد اما از آنجا كه با خود فوایدى همچون درمان صفت زشت بخل، تقرب الى الله و جلب رحمت الهى، فرو نشاندن غضب الهى و آمرزش گناهان، فراهم كردن زمینه استجابت دعا و خصوصاً قبولى نماز را به همراه دارد نشان دهنده این است كه زكات در عین مادى بودن، نقش بسیار مهمى در تعالى روح مؤمن دارد.

از این رو در كنار نماز كه یكى از مهم‏ترین پالایش كننده‏هاى روحى است مى‏تواند نقش تكمیل كنندگى را به خوبى ایفا كند و بالعكس به راحتى مى‏توان تصور كرد كه بدون زكات به چه میزان روح یك مسلمان از رشد و تعالى باز خواهد ماند.

 

8 - برترین نمازگزار زكات دهنده كیست؟

در تاریخ اسلام اگر بخواهیم از یك شخصیت به عنوان برترین نمازگزار زكات دهنده نام ببریم، باید از كسى نام ببریم كه خداوند، زكات دادن او را ستود و او را ولىّ مؤمنین نامید؛ آرى! امیرمؤمنان على بن ابى‏طالب‏علیه السلام‏بود كه در ركوع نمازش از دادن زكات غفلت نكرد و با عمل خود پیوستگى همیشگى توجه به خالق و توجه به خلق را فریاد كرد؛ و این آیه در شأن حضرتش نازل گردید كه:

«انما ولیّكم اللّهُ و رسولُه و الّذین آمنوا الذین یُقیمُون الصلوة و یؤتُون الزّكوة و هم راكعون»(41)

«ولىّ شما، تنها خدا و پیامبر او مى‏باشد و كسانى كه ایمان آورده‏اند؛ همان كسانى كه نماز برپا مى‏دارند و در حال ركوع زكات مى‏دهند.»

پیام این آیه شریف این است كه، كسانى كه اهل نماز و زكات نیستند حق ولایت و رهبرى بر مردم را ندارند؛(42) و این كه زكات هرگز از نماز جدا نیست.

 

9 - بدترین نمازگزارن (اصحاب رِدَّه).

در تاریخ اسلام مى‏خوانیم كه گروهى بعد از وفات پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله‏مرتد و به «اصحاب ردّه» معروف شدند. آنها جمعى از طوایف «بنى طىّ»، «غطفان» و «بنى اسد» بودند كه از دادن زكات به مأموران و عاملین حكومت اسلامى خوددارى كردند و با این عمل پرچم مخالفت برافراشتند.

آنها مخالف صد در صد حكومت نبودند، اما زكات را به عنوان حكمى از احكام اسلام قبول نداشتند و به مصداق آیه 150 سوره نساء: «نؤمن ببعض و نكفُرُ ببعض»، مى‏گفتند: «اما الصلاة فنصلّى و اما الزكوة فلا یُغصَب اموالنا» ؛ یعنى نماز مى‏خوانیم ولى زكات نه، اجازه نمى‏دهیم اموالمان غصب گردد.

در پى این بدعت، مسلمانان كه این عمل آنها را ارتداد مى‏دانستند تصمیم گرفتند با این گروه مرتد به پیكار برخیزند و سرانجام با آنان جنگیدند و آنها را در هم كوبیدند.(43)

 

شباهتهاى زكات و نماز در قرآن‏

1 - زكات همانند نماز، سیره پیامبران و اوصیاء الهى بوده است؛(44)

2 - زكات همانند نماز، در همه ادیان وجود داشته است؛(45)

3 - زكات همانند نماز، سبب آمرزش گناهان است؛(46)

4 - زكات همانند نماز، در پى دارنده اجر عظیم عندالله است؛(47)

5 - زكات همانند نماز، از نشانه‏هاى اهل یقین است؛(48)

6 - زكات همانند نماز، از نشانه‏هاى مؤمنان راستین و سبب رستگارى است؛(49)

7 - زكات همانند نماز، شرط برادرى و اخوّت دینى است.(50)

 

شباهتهاى زكات و نماز در روایات‏

1 - زكات همانند نماز، از اركان دین اسلام است. حضرت امام باقرعلیه السلام‏فرمود:

«بُنىَ الاسلامُ على خمسة اشیاء؛ على الصّلاة و الزكوة و الحجّ و الصوم و الولایة»(51)

«اسلام بر پنج پایه استوار شده است؛ بر نماز و زكات و حج و روزه و ولایت.»

2 - زكات همانند نماز، موجب آمرزش گناهان است. پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله‏فرمود:

«الزّكوة تُذهبُ الذنوب»(52)

«زكات گناهان را از بین مى‏برد.»

امیر مؤمنان على‏علیه السلام‏در نهج البلاغه درباره نماز فرمود:

«انّها لَتَحَتُّ الذنوب حتّ الورق»(53)

«نماز گناهان را مانند ریزش برگ درختان فرو مى‏ریزد.»

3 - ترك زكات همانند ترك نماز، موجب كفر است. پیامبر گرامى اسلام‏صلى الله علیه وآله‏فرمود:

«والّذى نفس محمّد بیده ما خان الله احد شیئاً من زكاة ماله الا مشرك بالله»(54)

«قسم به كسى كه جان محمد به دست اوست هیچ كس در چیزى از زكات مالش به خداوند خیانت نكرد مگر مشرك به خدا.»

نیز فرمود:

«بین العبد و بین الكفر ترك الصلاة»(55)

«فاصله بین بنده و كفر، ترك نماز است.»

4 - زكات همانند نماز، پالایش و پاكى روح را در پى دارد. در روایتى زیبا از حضرت زهراعلیها السلام‏آمده است:

«فَجَعَلَ الایمانَ تطهیراً لكم مِنَ الشّرك و الصلاة تنزیهاً من الكبر و الزكوة تزكیة للنفس و نماء فى الرّزق»(56)

«پس خداوند ایمان را براى پاك شدن شما از شرك و نماز را براى دور شدن شما از تكبر و زكات را براى پاكیزگى روح و افزایش رزق قرار داد.»

5 - ترك زكات همچون ترك نماز، در پى دارنده سوء عاقبت است. امام صادق‏علیه السلام‏فرمود:

«مَن مَنَعَ قیراطاً مِن الزّكوة فَلیَمُت ان شاء یهودیّاً أو نصرانیاً»(57)

«هر كس كه به اندازه یك قیراط [تقریباً هم وزن 4 عدد جو] زكات مالش را ندهد پس باید [بر دینى غیر از اسلام‏] بمیرد خواه [بر دین‏] یهود یا نصارا.»

در روایتى درباره نماز از پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله‏آمده است:

«مَن تَرَكَ صلوة لا یَرجوُ ثوابها و لا یخافُ عقابها فلا ابالى أیموتُ یهودیاً أو نصرانیاً أو مجوسیّاً»

«كسى كه نماز را ترك كند در حالى كه نه امید به پاداش آن دارد و نه از عذاب آن مى‏ترسد براى من اهمیت ندارد كه او یهودى بمیرد یا نصرانى یا مجوسى.»

6 - زكات همانند نماز، در ناامید كردن و نابودى شیطان مؤثر است. در روایتى از پیامبر اكرم‏صلى الله علیه وآله‏آمده است:

«الصّلاةُ تَسوِدُّ وجهَ الشیطان و الصّدقةُ تكسرُ ظَهرَه»

«نماز، شیطان را رو سیاه مى‏كند و صدقه كمر او را مى‏شكند.»

با توجه به این كه یكى از مصادیق بارز صدقه، زكات است نقش زكات در نابودى و به عجز درآوردن شیطان در این روایت آشكار است.

 

 

 

...................) Anotates (.................

1) نیز ر.ك: سوره مائده (5) آیه 12 ؛ سوره بیّنه (98) آیه 5.

2) سوره بقره (2) آیه 110.

3) تفسیر نمونه، ج 1، ص 110.

4) سوره بقره (2) آیه 43.

5) تفسیر تسنیم، آیت الله جوادى آملى، ج 4، ص 110 - 113.

6) همان، ص 118.

7) نورالثقلین، ج 1، ص 74.

8) همان، ص 567.

9) تفسیر تسنیم، ج 4، ص 128.

10) سوره نساء (4) آیه 77.

11) تفسیر نمونه، ج 4، ص 15.

12) سوره توبه (9) آیه 5.

13) تفسیر نمونه، ج 7، ص 294.

14) تفسیر نور، ج 5، ص 11.

15) سوره توبه (9) آیه 11.

16) تفسیر المیزان (مترجم)، ج 9، ص 243.

17) تفسیر نور، ج 5، ص 16.

18) سوره توبه (9) آیه 18.

19) تفسیر نمونه، ج 7، ص 351.

20) سوره توبه (9) آیه 71.

21) تفسیر نمونه، ج 8، ص 37.

22) سوره مریم (19) آیه 31.

23) تفسیر نمونه،ج 13، ص 55.

24) سوره نور (24) آیه 37.

25) ترجمه المیزان، ج 15، ص 180.

26) سوره نور (24) آیه 56.

27) ترجمه المیزان، ج 15، ص 223.

28) تفسیر على بن ابراهیم، ص 76، ح 39.

29) الصلاة، محمد محمدى رى‏شهرى، ص 137.

30) جامع الاحادیث، ج 8، ص 6 ؛ میزان الحكمة، ج 5، ص 2183.

31) میزان الحكمة، ج 5، ص 2183.

32) جامع الاحادیث، ج 8، ص 7.

33) ر.ك: الحیاة، ج 6، ص 245 و 246.

34) همان.

35) همان.

36) تفسیر كاشف، ج 1، ص 175.

37) سوره بقره (2) آیه 43.

38) تفسیر نور، ج 1، ص 182.

39) هزار و یك نكته درباره نماز، حسین دیلمى، ص 160.

40) تفسیر كشف الاسرار و عدة الابرار، ابوالفضل رشید الدین المیبدى، ج 1، ص 252.

41) سوره مائده (5) آیه 55.

42) تفسیر نور، ج 3، ص 118.

43) ر.ك: تفسیر نمونه، ج 20، ص 217.

44) ر.ك: سوره مائده (5) آیه 55 ؛ سوره بیّنه (98) آیه 5.

45) ر.ك: سوره انبیاء (21) آیه 73.

46) ر.ك: سوره مائده (5) آیه 12.

47) ر.ك: سوره بقره (2) آیات 110 و 277 ؛ سوره نساء (4) آیه 162.

48) ر.ك: سوره لقمان (31) آیه 4.

49) ر.ك: سوره مؤمنون (23) آیه 1 - 4.

50) ر.ك: سوره توبه (9) آیات 11 و 71.

51) بحارالانوار، ج 82، ص 234.

52) بحارالانوار، ج 68، ص 332.

53) نهج‏البلاغه، خطبه 199.

54) بحارالانوار، ج 96، ص 29.

55) بحارالانوار، ج 82، ص 202.

56) الاحتجاج، ج 1، ص 134.

57) فروع كافى، ج 3، ص 505.


تاریخ : چهارشنبه 17 شهریور 1395 | 08:10 ب.ظ | نویسنده : علیرضا دلربا | نظرات

  • paper | الگوریتم | مدرسه نونهالان